Tıbb-ı Nebevi

Kim ilim arama yolunda olursa, Cennet de onu arama yolunda olur (Hz. Ali)

Sağlığın korunması ve hastalıkların tedavisiyle ilgili olarak Peygamber Efendimizden nakledilen söz ve tatbikat Tıbb-ı Nebevi olarak adlandırılmıştır. Tıbb-ı Nebevi olarak bilinen birçok sağlık uygulamasının izlerine İslam öncesi dönemde, Arapların geleneksel tıbbında ve kadim medeniyetlerin tıp uygulamalarında rastlanmaktadır. Peygamber Efendimiz, bu uygulamaları İslami bir çerçeveye oturtmuştur. Peygamberimizin özellikle uyguladığı ve geleneksel Arap tıbbında fazla yer almayan ve üzerinde basa basa durduğu temel konu ise hijyendir.
Tıp insanın yaratılışı ile başlamıştır. İlk insandan itibaren, insan sağlığı ile ilgili vahiy, ilham, sezgi, içgüdü, doğal bilgi gibi tecrübeler birikiminin zamanla tıbbın temellerini oluşturduğu kabul edilmektedir. İdris peygamberin sağlık alanındaki temel bilgilerin ortaya koyucusu olduğu; tıbbın ilk temellerinin Mısır, Mezopotamya, Hint, İran, Yemen ve Eski Yunan topraklarında atıldığı söylenebilir. Mısır tıbbının İdris peygambere dayandığı düşünülmektedir. Yunan tıbbının ise Mısır ve Hint medeniyetlerinin etkisinde kalarak geliştiği; tıp bilgilerinin sistematize edilmesinde ve günümüze kadar aktarılmasında önemli bir yeri olduğu bilinmektedir.
İslam öncesi Arap yarımadasında kullanılan tıp, kendisinden önceki medeniyetlerin etkisi altında olup, ilaç yapımı, okuyup üflemek, muska ve sihir yapmak üzerine yapılanmıştı. Özellikle Medine’de doğum hizmetleri, yara bakımı, savaş tıbbı, zehirli ısırıkların tedavisi, psikolojik tedavi olarak kullanılan okuma-üfleme ve muskacılık, öncelikle kadınlar tarafından yürütülüyordu.
İslam tıbbı, Hz. Peygamber devrinde en yüksek noktasına ulaşmış bulunan ve İslam orduları İran’ı fethettiği zamanlarda en parlak devrini yaşayan Cündişapur Tıp Okulu’ndan etkilenmiştir. Bu ekol, miladi 5. asırda Bizans baskıları sebebiyle Yunan kültürünün etkisi altındaki Urfa’dan, İran’a sığınmak zorunda kalan Nesturi Hıristiyanlar tarafından Yunan tıp geleneği üzerine kurulmuştur. Hadislerde adı geçen Haris b. Kelede’nin tıp eğitimini Cündişapur’da yaptığı bilinmektedir. Bal, kan alma ve dağlama gibi tedavi usulleri ile bazı bitkilerin ilaç olarak kullanılması tarzındaki bilgiler, Hz. Peygamber ve dört halife döneminde, daha çok Hipokrat ve Galen tıbbına dayanan bu Cündişapur/Süryani ekolüne göre hareket edildiğini göstermektedir.
Hastalıklardan korunma ve tedavi konusunda Hz. Peygamberin tutum ve davranışları tamamen Kur’ani olduğu gibi, insan aklı ve tecrübesine de uygundur. Nebevi tıbbın ruhu; insanın sağlığını ve hayatını, vücudunun sağlamlığını, gücünü, yorulduğunda rahatlama, acıktığında doyma, hastalandığında tedavi olma hakkını korumaktır.
Antikçağ ve Ortaçağda insanın biyolojik, ahlaki ve psikolojik fonksiyonlarını etkilediği kabul edilen dört sıvı maddeye, İslam kültüründe ahlat-ı erbaa (dört ana sıvı) denilmiştir. Arito’nun evren üzerine kurguladığı anasır-ı erbaa (ateş-hava-su-toprak) teorisini, Hipokrat, insana uyarlamış ve sarı safra, kan, sevda (kara safra) ve balgam’dan oluşan dört ana sıvının insan sağlığının temellerini oluşturduğunu ileri sürmüştür. Mısırlı hekimlerin temellerini attığı ve Hipokrat’ın geliştirdiği ahlat teorisi (humoral teori) 19. yüzyıla kadar etkisini sürdürmüştür. Bu dört hıltın karışımı mizacı şekillendirir; sağlık, vücuttaki bu dört sıvı arasındaki denge halidir. Bu dört sıvıdan birinin niteliğinin bozulması ya da miktarının çoğalıp azalması, hıltlar arasında dengesizliğe ve sonuçta hastalığa sebep olur. Bu durumda, tedavi için fazla ya da bozulmuş olan hıltı vücuttan atmak, ya da kan ve balgam yapıcı diyetler yoluyla eksik sıvıyı çoğaltmak suretiyle bozulan dengeyi yeniden sağlamak gerekir. Hastalığa sebep olan zararlı hıltlar idrar söktürücü, müshil, kusturucu ve terletici etkilere sahip eczalarla boşaltılır; bozulduğu düşünülen kan unsuru ise hacamat ve sülük gibi yöntemlerle vücuttan atılır.
Tıbba dair hadislerin büyük bir çoğunluğu koruyucu hekimliğe, bir bölümü genel tıp konularına, bir kısmı da tedaviye dairdir. Tedaviye dair hadislerin büyük bir kısmını; bitkiler, hayvansal ürünler, hacamat ve dağlama gibi uygulamalardan bahseden maddi tedavi şekilleri oluştururken, daha az bir kısmı ise dua ve manevi tedavi üzerinedir.
Tıbb-ı Nebevi hadisleri konusunda, tarih boyunca üç kanaat öne çıkmıştır:
1. Bu hadisler vahye dayanmaktadır, dolayısı ile bilimsel bulgu ve bilgilerle kıyaslanması veya yorumlanması mümkün değildir. Bilimsel bilgilerle çelişen ve açıklanamayan hadisler zaman içinde anlaşılacaktır.
2. Bu hadisler vahiy olmayıp, zamanın geçerli bilgi ve tecrübelerini yansıtmaktadır. Peygamber Efendimiz (s.a.v) de bu bilgileri kullanmış ve etrafına tavsiye etmiştir. Peygamberimizin Kur’an vahyine aykırı olmayan eski kültürel uygulamaları devam ettirmiş olması muhtemeldir. Bu doğal bir durumdur. Kur’an’da bir atıf olmadıkça, içinde bulunulan kültürün kabul ve uygulamalarından, din devşirilemez, sevap umulamaz.
3. Bu hadislerin bir kısmı bilgi ve tecrübeye dayanıyor olsa da, önemli bir kısmı vahye müsteniddir. Bu iki grubun birbirinden ayrılması ve değerlendirilmenin ona göre yapılması gerekir.
Müslümanların İslam’ı doğru algılayıp yaşayabilmeleri, onu kendilerine tebliğ eden Hz. Peygamber’i, onun sünnet ve hadisini doğru anlayıp yorumlamaları oldukça önemlidir. Tıbb-ı Nebevi kavramı, ilgili kaynaklardaki bilgilerin ilk defa Hz. Peygamber tarafından ortaya konulmuş olan ilahi/kesin/doğru bilgiler olduğu algısı üzerine kurgulanmıştır ki bu doğru değildir. Hadisleri anlama ve yorumlamada doğru bir usul kullanılmaması halinde hatalı, yanlış ve olumsuz sonuçlara ulaşılacaktır. Bunlardan biri de Hz. Peygamber hakkında olumsuz bir imaj oluşturmaktır.
Sünnette şekil ve biçimden çok, maksat ve muhteva önemlidir. O gün hacamat yoluyla vücuttan uzaklaştırılan kan, bugün çok daha modern ve steril yöntemlerle alınmakta, incelenmekte ve bir mahzuru olmadığı anlaşıldıktan sonra, başka bir insanın sağlığını korumakta kullanılmaktadır. O gün dağlama yoluyla sağlanan hemostaz (kanı durdurma) ve dezenfeksiyon (mikropları öldürme) amacına, bugün koterizasyon ve lazer yöntemleriyle çok daha sofistike bir şekilde ulaşılmaktadır. O gün misvak kullanılarak sağlanmaya çalışılan ağız ve diş temizliği, bugün fırçalarla, macunlarla, diş ipleri ile çok daha kolay ve estetik bir şekilde sağlanabilmektedir. Cemaatin içinde, cebinden çıkardığı misvakı dişlerine sürüp tekrar cebine koyarak insanların rahatsız bakışlarına muhatap olmak mı sünnete daha uygundur, yoksa abdest alırken lavaboda misvakla, fırçayla, macunla, iple, çalkalama suları ile bu temizliği yapmak mı? Peygamberimizin bu kadar önem vermesine rağmen bugün diş çürüklerinin ve diş eti hastalıklarının en fazla halkı müslüman ülkelerde görülmesi, onun sünnetine ne ölçüde uyduğumuzun acı bir göstergesidir.
Maalesef, her alanda olduğu gibi, bu alanında da amaçlar gözden kaçırılmış, araçlar ise neredeyde kutsallaştırlımış ve dondurulmuştur. Bu hatalı ve yanlış Tıbb-ı Nebevi anlayışı, bugün maalesef çok geniş çaplı ve rahatsız edici boyutlarda bir istismar ve suistimal sahası açılmasına yol açmıştır. Ortalık, ayet ve hadisler eşliğinde bal satandan, çörek otu pazarlayandan, sülük satandan, hacamat yapandan, mühr-i şerif, nalin-i şerif, tılsımlı dua, kutsal taş, bitki ve diyet reklamlarından geçilmiyor. Sırf bu amaçlarla kurulmuş sayısız radyo ve televizyon istasyonu mevcut. Türkiye çapında 4.000 civarında hacamatçının var olduğunu söyleyelim de varın gerisini siz hesabedin! Diğer taraftan, istismarcılara kolaylıkla inanan, kanan ve bu alanda devasa bir pazarın oluşmasına zemin hazırlayan büyük bir kitlenin varlığı da ayrı bir realite ve hal-i pür melalimizin acınası öbür yüzü!
Hedefler sabit, vesileler değişkendir. Vesileler, asırdan asıra, çevreden çevreye değişir ve hatta değişmesi gerekir. Dolayısıyla hadis, onlardan herhangi bir şeyi tayin etmişse, bu, onunla bizi bağlamak, onun yanında bizi dondurmak için değil; ancak o zaman ve mekanda olan vakıanın beyanı içindir. Tıbb-ı Nebevi kavramı, hicri üçüncü, miladi dokuzuncu yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Tıbb-ı Nebevi konusunda yaşadığımız sorunların arkasında, Peygamberimizin hayatına bir fotoğraf olarak bakılmasının ve aynen taklit edilmeye çalışılmasının, yani doğru olmayan bir sünnet anlayışının yattığı düşünülebilir. Peygamberimizin sünnet olarak telakki edilecek davranışlarına ait temellerin Kur’an’da aranması gerektiği gerçeğinin gözden kaçması, Tıbb-ı Nebevi konusundaki problemlerin de ana sebebidir. Hz. Peygamber döneminde uygulanan tüm folklorik tıp uygulamalarını Tıbb-ı Nebevi olarak değerlendirmenin ve İslam tıbbının yapılanmasında ana unsur olarak kullanmanın doğru olmadığını düşünmekteyiz.
Öncelikle bu müktesebat, Hz. Peygamberin sahih sünneti ve geleneksel tıbba ait veriler olarak ayrılmalı ve folklorik veriler 6.000 yıllık tıp tarihi içinde arkeolojik ve kültürel veriler olarak incelenmelidir. Yani, elimizdeki bilgiler ne kutsanmalı ne de çöp sepetine atılmalıdır. Şu an elimizde olan ve büyük bir kısmı kadim dünya medeniyetlerine ait olan Hz. Peygamber dönemi tıp müktesebatının, Tıbb-ı Nebevi başlığı altında toplanmasının uygun olmadığı kanaatindeyiz.
Bugün gelinen noktada Tıbbı Nebevi’nin bir mucizeler harmanı olduğu algısı üzerinden yapılan araştırma inceleme, sempozyum, kongre vb. çalışmalar, Hz. Peygamber’e olağanüstü güçlerle donatılmış bir astronom, embriyolog, anatomist, biyolog, tabip vb. bilimsel bilginin hakikatine ulaşmış bir beşer imajı yüklemeye yönelmiş görünmektedir.
Kasten, ya da bilgisizlikle yapılan bu yanlış yorumlar neticesinde, Kur’an dışında da sürekli vahiy alan, dolayısıyla her söz ve davranışı mucize sayılan, insanüstü bilgilerle donatılan bir peygamber imajı oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu, Kur’an’ın şiddetle reddettiği cahili algının ürettiği peygamber imajından çok ta farklı değildir.
Hz. Peygamber’e izafe edilen söz konusu rivayetlerin anlaşılması ve yorumlanması konusunda atılması gereken ilk adım bunların gerçekten ona ait olup olmadıklarının tespit edilmesi olmalıdır. Zira bunlardan bir bölümünün başka kültürlerden nakledildiği izlenimini oluşturan bilgiler bulunmaktadır. Ona aidiyetinde sorun olmadığı düşünülebilecek olan rivayetlerdeki bilgilerin de, vahiy ürünü olduklarını düşünmek yerine Hz. Peygamberin kendi döneminin bilgilerinden yararlanmasının tabii bir sonucu olduğunu ifade etmek daha yerinde olacaktır.
İnsan ve çevresinin temizliğine ve sağlığına İslam tıbbında verilen önem, aslında doğrudan doğruya İslam öğretisinin bir sonucudur. Hz. Peygamber’in bu konudaki örnekliğinin, yöntem ve araç ihdasından ziyade, vakıaya ve onun misyonuna daha uygun bulunan; tedavi olmaya ve hekime başvurmaya teşvik, tıbbi etik, beslenme tavsiyeleri, hijyen ve koruyucu sağlık tedbirleri yönünden öne çıkarılmasının ve değerlendirilmesinin daha doğru olacağını düşünüyoruz.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s